Nhiều thách thức trong tái chế rác thải điện tử

TMO - Tái chế rác thải điện tử là quá trình tách xuất các vật liệu có giá trị sau khi băm nhỏ chất thải điện tử thành những mảnh nhỏ có thể tái sử dụng trong một thiết bị điện tử mới. Tuy nhiên, một số thách thức hiện tại đang ngăn cản ngành tái chế rác thải điện tử mở rộng quy mô.  

Mỗi năm có khoảng 50 đến 60 triệu tấn rác thải điện tử được thải ra trên toàn cầu. 

Chất thải điện tử hoặc rác thải điện tử đề cập đến các thiết bị điện tử bị loại bỏ. Mỗi năm có khoảng 50 đến 60 triệu tấn rác điện tử được thải ra, chỉ tương đương 2 - 3% lượng rác thải toàn cầu hàng năm. Tuy nhiên, thiệt hại mà lượng rác thải này gây ra cho sức khỏe và môi trường của chúng ta có thể vượt quá sức tàn phá của tất cả các loại rác thải khác cộng lại. Vì rác thải điện tử có chứa các chất độc hại như chì, cadmium và berili,… nên một khi tiếp xúc với bức xạ UV mạnh hoặc bị ăn mòn do bất kỳ lý do vật lý hoặc hóa học nào khác, các vật liệu độc hại có thể thải vào khí quyển, xâm nhập vào đất và chảy vào các vùng nước gần đó, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Công tác phân loại rác thải đã được triển khai nhưng chưa thực sự hiệu quả. 

Tái chế chất thải điện tử mang lại nhiều lợi ích, trong đó đáng chú ý nhất là bảo vệ sức khỏe con người và môi trường. Hầu hết vật liệu tạo nên máy tính và điện thoại thông minh của chúng ta đều có nguồn gốc từ khoáng sản không thể tái tạo. Tái chế những vật liệu này có thể ngăn chặn việc cung cấp hàng tiêu dùng vốn trở thành tất yếu trong cuộc sống của chúng ta khỏi bị đình chỉ cho đến khi phát hiện ra những sản phẩm thay thế. Mặc dù trong một số trường hợp nhất định, tài nguyên không tái tạo không hẳn là hiếm nhưng việc tái chế các khoáng sản thông thường nhưng không thể tái tạo vẫn mang lại lợi ích kinh tế.

Ví dụ, giá lithium, một loại khoáng sản không thể tái tạo nhưng tương đối phổ biến, hầu như có thể tìm thấy ở khắp mọi nơi, đang bùng nổ. Lithium được sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành công nghiệp nhưng được biết đến nhiều nhất vì tầm quan trọng của nó trong việc sản xuất pin sạc cho xe điện. Sự chú ý ngày càng tăng của công chúng đối với xe điện như một cách để giảm lượng khí thải carbon trong giao thông đã khiến nhu cầu về lithium tăng cao. Tuy nhiên, thị trường đã không theo kịp nhu cầu tăng đột ngột này, khiến nguồn cung lithium bị thiếu hụt – không phải khan hiếm mà do tốc độ khai thác và sàng lọc chậm. Tái chế pin lithium-ion sẽ cung cấp thêm nguồn cung lithium cho thị trường, cho phép các doanh nghiệp sản xuất pin và xe điện thân thiện với khách hàng cũng như thân thiện với môi trường được cung cấp với mức giá thấp hơn.

Tái chế rác thải điện tử phức tạp hơn nhiều so với tái chế rác thải thông thường. Thông thường, bước đầu tiên của quy trình tái chế là phân loại thủ công. Sau khi rác thải điện tử được thu gom và vận chuyển đến cơ sở tái chế, công nhân sẽ phân loại rác thải điện tử theo loại và mẫu mã của chúng. Sau đó, tất cả các thiết bị điện tử sẽ được kiểm tra, trong đó những bộ phận còn hoạt động sẽ được trích xuất để tái sử dụng. Những bộ phận này có thể được bán dưới dạng các bộ phận riêng lẻ hoặc được kết hợp để tạo thành điện thoại hoặc máy tính mới. Chất thải điện tử còn sót lại không còn chức năng sẽ được chuyển đến xử lý tái chế.

Công đoạn phân loại rác thải điện tử được thực hiện thủ công và thường tiềm ẩn nhiều rủi ro. 

Tại đây, rác thải điện tử được đưa vào một cỗ máy khổng lồ và được cắt nhỏ thành từng mảnh nhỏ, nhưng trước đó, nó phải trải qua một quá trình gọi là hủy sản xuất – hoạt động tháo rời sản phẩm thành các bộ phận. Quy trình này nhằm loại bỏ tất cả các vật liệu có khả năng gây nguy hiểm trong các thiết bị điện tử sẽ phá hủy máy hoặc gây ô nhiễm môi trường sau khi được xử lý tại bãi chôn lấp. Ví dụ, mực có trong máy photocopy cực kỳ dễ gây cháy nổ và chắc chắn có khả năng làm nổ thiết bị xử lý và gây cháy nếu nó bị cắt nhỏ trong môi trường ma sát cao và nhiều vật liệu nhựa. Quá trình này vô cùng quan trọng và phải được thực hiện bởi những người thợ lành nghề.

Sau khi chất thải được băm nhỏ, kim loại, những bộ phận có giá trị giúp tái chế chất thải điện tử trở thành một ngành mang lại lợi nhuận sẽ được tách ra. Ở công đoạn này, một nam châm khổng lồ sẽ được sử dụng để hút tất cả các vật liệu như sắt và thép có độ nhạy từ cao. Sau đó, quá trình xử lý cơ học tiếp theo sẽ tách các kim loại và hợp kim khác dựa trên định luật vật lý dòng điện xoay chiều.

Sau công đoạn tách kim loại, chất thải được tách tiếp bằng nước. Ở giai đoạn này, hầu hết mọi thứ còn sót lại đều là vật liệu không có từ tính; chúng sẽ đi qua một cỗ máy khác chứa đầy nước, trong đó các vật liệu có mật độ tương đối thấp, chủ yếu là nhựa, sẽ chảy, trong khi các vật liệu khác, như thủy tinh, sẽ chìm xuống. Cuối cùng, trước khi bán,vật liệu tái chế được kiểm tra xem lần cuối xem có vật liệu có giá trị nào còn sót lại trên nhựa hay không.

Tại Việt Nam, ngành tái chế rác thải điện tử chưa phát triển mạnh và đang đối mặt với nhiều khó khăn. 

Việc phát triển và mở rộng ngành tái chế rác thải điện tử đang gặp nhiều khó khăn mặc dù tài nguyên của ngành này rất có tiềm năng. Theo Statista – Cơ quan thu thập và phân tích dữ liệu của Đức, chỉ 17,4% rác thải điện tử được ghi nhận là được tái chế vào năm 2019. Điều này một phần có thể do nhiều thiết bị điện tử ngày nay không được thiết kế để tái chế. Điện thoại thông minh đang trở nên nhẹ hơn và mỏng hơn, đồng thời pin của chúng không còn có thể tháo rời được nữa, khiến việc tái chế trở nên khó khăn và tốn nhiều công sức hơn.

Việc phân loại thủ công đòi hỏi người lao động phải thường xuyên tiếp xúc với các chất độc hại, dù ở mức độ thấp, trong thời gian dài, trong khi các thiết bị điện tử khó tái chế này đòi hỏi các cơ sở phải liên tục nâng cấp máy móc để theo kịp sự thay đổi của công nghệ, làm giảm động lực cho các doanh nghiệp tái chế rác thải điện tử vốn đã khó phân hủy.

Cần có sự phối hợp giữa các nhà sản xuất thiết bị điện tử và các nhà máy tái chế rác thải điện tử. 

Một vấn đề khác mà ngành tái chế đang phải giải quyết là hiện tại là chỉ có 10 trong số 60 nguyên tố hóa học có trong rác thải điện tử có thể được tái chế thông qua xử lý cơ học: vàng, bạc, bạch kim, coban, thiếc, đồng, sắt, nhôm và chì,... Điều này tạo nên mối lo kinh tế về cả 2 mặt đầu vào và đầu ra của ngành tái chế rác thải điện tử.

Tái chế chất thải điện tử không chỉ ngăn chặn các chất độc hại xâm nhập vào cơ thể chúng ta và vào môi trường mà còn làm giảm các tác động có hại đến môi trường do quá trình khai thác và khai thác nguyên liệu thô tạo ra. Bên cạnh đó, tiềm năng lợi ích kinh tế mà ngành nghề này mang lại là rất lớn. Chỉ riêng lượng rác thải điện tử bị loại bỏ trong năm 2019 đã trị giá hơn 57 tỷ USD. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần phải giải quyết trước khi ngành này có thể phát huy hết tiềm năng, bao gồm việc các nhà sản xuất điện tử nghiên cứu và sản xuất sản phẩm thân thiện với việc tái chế hơn cũng như các nhà tái chế nghiên cứu sâu hơn về xử lý và tái chế các nguyên tố và vật liệu còn lại trong rác thải điện tử.

Thu Uyên