Bảo tồn đa dạng sinh học ở Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An

TMO - Với hệ sinh thái phong phú, đa dạng sinh học cao và nhiều loài đặc hữu, Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An (tỉnh Nghệ An) giữ vai trò quan trọng trong cân bằng sinh thái và phát triển bền vững. Công tác bảo vệ, bảo tồn tại khu vực này không chỉ góp phần gìn giữ nguồn gen quý mà còn tạo nền tảng cho sinh kế bền vững của người dân địa phương.

Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An là một trong những không gian sinh thái quan trọng của Việt Nam, nơi hội tụ hệ sinh thái rừng nhiệt đới, cùng sự đa dạng cao về các loài động, thực vật quý hiếm. Do đó, công tác bảo vệ, bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực này không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ tài nguyên thiên nhiên mà còn góp phần bảo đảm sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.

Những năm qua, các cấp, ngành đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ như tăng cường quản lý rừng, khoanh nuôi tái sinh tự nhiên, phục hồi sinh cảnh và kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác tài nguyên. Bên cạnh đó, việc nâng cao nhận thức cho người dân, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, đã tạo chuyển biến tích cực trong hành vi ứng xử với rừng và thiên nhiên.

Các mô hình sinh kế gắn với bảo tồn, như trồng dược liệu dưới tán rừng, du lịch sinh thái cộng đồng, từng bước khẳng định hiệu quả. Được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới từ năm 2007, miền Tây Nghệ An hội tụ giá trị nổi trội về đa dạng sinh học, văn hóa bản địa và tiềm năng kinh tế xanh.

Trong xu thế tăng trưởng bền vững toàn cầu, việc bảo tồn gắn với khai thác hiệu quả các nguồn lực sinh thái – văn hóa là nền tảng để vùng phía Tây Nghệ An bứt phá phát triển. Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An là khu dự trữ sinh quyển thứ 6 của Việt Nam và hiện là khu lớn nhất trong 11 khu được UNESCO công nhận.

Khu dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An có hệ đa dạng sinh học phong phú.

Với diện tích gần 1,3 triệu ha, độ che phủ rừng trên 68%, khu vực này được ví như “lá phổi xanh” của Bắc Trung Bộ, giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sinh thái dãy Trường Sơn. Không gian sinh quyển được tổ chức theo 3 phân vùng khoa học gồm vùng lõi hơn 168.300ha (Vườn Quốc gia Pù Mát, Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, Pù Hoạt), vùng đệm trên 608.500ha và vùng chuyển tiếp gần 523.000ha, trải rộng trên 65 xã miền Tây Nghệ An.

Sự phân vùng bài bản này tạo nên tính liên tục sinh cảnh, đáp ứng đầy đủ tiêu chí bảo tồn và phát triển của UNESCO. Miền Tây Nghệ An được các tổ chức quốc tế đánh giá là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu Việt Nam. Toàn vùng đã ghi nhận 3.627 loài thực vật và hệ động vật phong phú với hàng trăm loài thú, chim, bò sát, lưỡng cư, cá và côn trùng. Hệ động vật phong phú, với 175 loài thú lớn nhỏ, 443 loài chim, 69 loài lưỡng cư và bò sát 101 loài, 154 loài cá, cùng hàng trăm loài côn trùng, bướm.

Đặc biệt, nhiều loài đặc hữu, quý hiếm, nguy cấp mang tầm biểu tượng của Trường Sơn như: Sao la, mang lớn, mang Trường Sơn, thỏ vằn Trường Sơn, voọc xám, chà vá chân nâu, vượn đen má trắng… được bảo tồn nghiêm ngặt.

Nhiều khu vực rừng sâu chưa được khảo sát đầy đủ, cho thấy tiềm năng đa dạng sinh học còn rất lớn. Đây được xem là “kho gen” tự nhiên quý hiếm, có giá trị lâu dài cho nghiên cứu khoa học, bảo tồn, thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế xanh.

Bên cạnh tài nguyên rừng, vùng sinh quyển còn sở hữu hệ thống cảnh quan thiên nhiên đặc sắc như thác Khe Kèm, rừng săng lẻ Tam Đình, hồ thủy điện Bản Vẽ, Khe Bố, thác Rồng Mường Lống, hang Thẳm Nặm, Thẳm Kèo và đỉnh Puxailaileng – “nóc nhà” xứ Nghệ. Đây là nền tảng thuận lợi để phát triển du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm và giáo dục môi trường.

Đặc biệt, Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An là không gian sinh tồn và giao thoa văn hóa của 6 dân tộc: Kinh, Thái, Thổ, Khơ Mú, Mông, Ơ Đu. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống, lễ hội, nghề thủ công, kiến trúc và ẩm thực bản địa được gìn giữ, cùng hệ thống 88 di tích xếp hạng, tạo nguồn lực quan trọng để phát triển du lịch sinh thái gắn với văn hóa đặc trưng miền Tây Nghệ An.

Từ những giá trị nổi trội của Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An, thời gian qua, các cấp, ngành, địa phương trong tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp bảo tồn gắn với phát triển bền vững, nhất là bảo vệ rừng, động - thực vật quý hiếm, các giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số…

Cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng (PFES) đã mở ra nguồn thu ổn định cho người dân, đồng thời góp phần hạn chế khai thác rừng trái phép. Việc mở rộng mô hình quản lý rừng cộng đồng giúp gắn trách nhiệm, quyền lợi và sinh kế của người dân địa phương, bảo đảm nguyên tắc phát triển bền vững.

Nhiều mô hình, dự án phát triển kinh tế dưới tán rừng, như dược liệu, mật ong rừng, thảo mộc bản địa, nông sản hữu cơ, các sản phẩm OCOP mang dấu ấn địa phương được triển khai và phát huy hiệu quả. Hoạt động du lịch sinh thái, du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng, homestay được khuyến khích phát triển, tạo sinh kế cho người dân, đặc biệt góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị sinh thái, môi trường, văn hóa trong vùng sinh quyển.

Lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Nghệ An nhấn mạnh: Việc khai thác, phát huy giá trị Khu Dự trữ sinh quyển trong giai đoạn tới cần đặt trong tổng thể chiến lược phát triển miền Tây của tỉnh, với quan điểm xuyên suốt là bảo tồn đi đôi với phát triển.

Tài nguyên sinh thái và văn hóa phải được coi là nền tảng để hình thành mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và du lịch bền vững. Nghệ An định hướng đưa miền Tây trở thành vùng động lực mới, phát triển dựa trên 3 trụ cột: Kinh tế rừng, du lịch sinh thái và kinh tế văn hóa, trong đó Khu Dự trữ sinh quyển giữ vai trò “trung tâm sinh thái” của toàn vùng.

Công tác quản lý, bảo tồn đa dạng sinh học được Nghệ An đẩy mạnh triển khai. 

Vì vậy, phát triển phải song hành hai mục tiêu: Bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái và chuyển hóa giá trị sinh thái - văn hóa thành giá trị kinh tế - xã hội, góp phần nâng cao đời sống của người dân.

Nhằm bảo vệ hệ sinh thái, UBND tỉnh Nghệ An ban hành Quyết định số 4031/QĐ-UBND phê duyệt Kế hoạch quản lý Khu dự trữ sinh quyển Miền Tây Nghệ An giai đoạn 2026-2030.

Kế hoạch hướng đến mục tiêu góp phần thực hiện hiệu quả các mục tiêu của Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) của UNESCO, thông qua bảo tồn đa dạng sinh học, phát huy giá trị văn hóa – xã hội, thúc đẩy phát triển bền vững và nâng cao sinh kế cho cộng đồng địa phương; đồng thời đảm bảo phù hợp với định hướng của Ủy ban Chương trình Con người và Sinh quyển Việt Nam, Chiến lược Lima và Kế hoạch Hàng Châu của UNESCO, cũng như được lồng ghép hài hòa với các chủ trương, chính sách, chiến lược, quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu của tỉnh. Đồng thời bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, lịch sử và tri thức bản địa, gắn với phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng…

Bảo vệ, bảo tồn đa dạng sinh học tại Khu Dự trữ sinh quyển miền Tây Nghệ An là nhiệm vụ mang tính chiến lược, gắn liền với mục tiêu phát triển bền vững của địa phương và quốc gia. Những nỗ lực đã đạt được thời gian qua cho thấy khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, lực lượng chuyên môn và cộng đồng dân cư, nhờ đó, thiên nhiên hoàn toàn có thể được bảo tồn, gìn giữ song hành với phát triển kinh tế-xã hội.

Hoài Vân