11 mô hình mẫu ‘lúa chất lượng cao, phát thải thấp’ được triển khai

TMO – Từ mục tiêu ban đầu là nâng cao chất lượng và giá trị hạt gạo, đề án đã gắn chặt với “phát thải thấp”, bởi sớm hay muộn, ngành lúa gạo cũng phải tham gia vào lộ trình giảm phát thải quốc gia và quốc tế. Thay đổi phương thức canh tác trên hàng triệu ha lúa sẽ giúp giảm hàng chục triệu tấn CO₂ mỗi năm.

Việt Nam có lợi thế diện tích nông nghiệp lớn, lực lượng lao động đông đảo và kinh nghiệm sản xuất tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây hoàn toàn có thể trở thành một trụ cột quan trọng trong lộ trình thực hiện mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính quốc gia.

Theo thống kê, tổng diện tích canh tác của 18 loại cây trồng chính trên cả nước hiện có hơn 9 triệu ha thì riêng cây lúa chiếm khoảng 7 triệu ha. Quy mô này lý giải vì sao, mọi chiến lược giảm phát thải trong nông nghiệp đều không thể bỏ qua cây lúa.

Theo các chuyên gia, là một quốc gia tích cực tham gia ứng phó biến đổi khí hậu, Việt Nam đã đưa ra hai cam kết quan trọng. Thứ nhất là mục tiêu giảm phát thải theo Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) giai đoạn đến năm 2030, và đang được cập nhật đến năm 2035. Thứ hai là cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050. Để triển khai, nông nghiệp cũng như tất cả các ngành có phát thải lớn phải xây dựng lộ trình và giải pháp cụ thể.

(Ảnh minh họa)

Đề án "Phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đến năm 2030” ra đời trong chính bối cảnh đó. Từ mục tiêu ban đầu là nâng cao chất lượng và giá trị hạt gạo, đề án đã gắn chặt với “phát thải thấp”, bởi sớm hay muộn, ngành lúa gạo cũng phải tham gia vào lộ trình giảm phát thải quốc gia và quốc tế. Thay đổi phương thức canh tác trên hàng triệu hecta lúa sẽ giúp giảm hàng chục triệu tấn CO₂ mỗi năm.

Một thuận lợi lớn của lĩnh vực trồng trọt là nền tảng chính sách tương đối đầy đủ. Từ Chiến lược phát triển ngành trồng trọt đến năm 2030, tầm nhìn 2050; Luật Trồng trọt; các đề án tái cơ cấu ngành đến chương trình bảo vệ sức khỏe đất, Đề án trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025-2035... Tất cả đều đã xác định rõ mục tiêu giảm phát thải và chuyển đổi sản xuất theo hướng bền vững.

Trong nhiều năm nghiên cứu và bám sát thực địa, Viện Môi trường Nông nghiệp đã nhận thấy vấn đề có tính then chốt. Theo đó, trọng tâm không phải là đưa ra những kỹ thuật hoàn toàn mới, mà là nắn chỉnh, chuẩn hóa và hướng dẫn lại các thực hành sẵn có theo đúng quy trình khoa học. Khi người dân hiểu rõ vì sao phải rút nước vào thời điểm này, phơi ruộng trong bao nhiêu ngày, quản lý mực nước ra sao để rễ lúa thực sự được tiếp oxy, thì hiệu quả giảm phát thải mới được đảm bảo. Giai đoạn 2024-2025, đơn vị này đã triển khai 11 mô hình mẫu tại các tỉnh ĐBSCL, trong đó có 2 mô hình cùng xây dựng với Viện lúa quốc tế IRRI, nhằm kiểm chứng tính chuẩn xác của quy trình và tiếp tục điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam.

Một trong những điểm tựa quan trọng giúp các mô hình canh tác lúa phát thải thấp sớm được nhân rộng chính là đặc thù tổ chức sản xuất của ngành lúa gạo Việt Nam. Khác với nhiều loại cây trồng khác, sản xuất lúa gắn chặt với hệ thống thủy nông và vai trò điều phối của hợp tác xã. Khi lịch rút nước được thống nhất ở cấp hợp tác xã, toàn bộ cánh đồng sẽ triển khai đồng loạt theo một nhịp chung. Cách làm này không chỉ tạo sự đồng đều trong canh tác mà còn nâng cao hiệu quả thực hiện và thuận lợi cho công tác giám sát. Với hệ thống thủy lợi tương đối đồng bộ ở nhiều vùng sản xuất lúa trọng điểm, việc áp dụng tưới ngập - khô xen kẽ theo lịch chung hoàn toàn khả thi./.

THANH BÌNH