Nghề làm bún Vân Cù - Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia

TMO - Nghề làm bún ở làng Vân Cù (TP. Huế, tỉnh Thừa Thiên-Huế) tuổi đời gần 500 năm vừa được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Làng bún Vân Cù có lịch sử hơn 500 năm hình thành và phát triển. Nghề làm bún Vân Cù không chỉ là một phương thức mưu sinh, mà còn là nét văn hóa đặc trưng của người dân nơi đây. Mỗi sợi bún không chỉ là kết tinh của gạo, nước và bàn tay khéo léo của người thợ, mà còn là sự tự hào, trân trọng của các thế hệ với nghề truyền thống cha ông.

Bún Vân Cù thành phẩm ngày nay được người dân trong làng và các đầu mối thu mua đưa đi giao khắp các chợ, quán ăn, nhà hàng trong tỉnh, góp phần tạo nên thương hiệu cho món “bún bò Huế” nức tiếng gần xa. Sợi bún Vân Cù màu trắng ngà, mùi thơm như hương gạo mới xay.

Bún Vân Cù nổi tiếng là do trong quá trình sản xuất, người làm bún không dùng bất cứ chất phụ gia nào trừ muối sống để ngâm, vo gạo, nuôi bột nhằm làm sạch các tạp chất, khử khuẩn, khử chua. Đây cũng là lí do bún Vân Cù chỉ để được trong môi trường tự nhiên trong 24 giờ, nhưng cũng chính là lợi thế được người tiêu dùng tin tưởng, lựa chọn.

Làng bún Vân Cù có lịch sử hơn 500 năm hình thành và phát triển. Ảnh: ST. 

Gạo được sử dụng là loại Khang Dân, một giống lúa phổ biến từ địa phương. Đây không phải là loại gạo cao cấp hay đắt đỏ nhất, mà chỉ đơn thuần là giống lúa ngắn ngày thường được người dân trồng để đảm bảo lương thực trong những ngày giáp hạt. Gạo không cần quá bóng bẩy, nhưng nhất thiết phải sạch, có độ khô vừa phải, không quá khô và cũng không được quá ẩm.

Để làm nên sợi bún ngon, gạo được rửa sạch kỹ lớp cám bên ngoài từ 4 - 5 lần, ngâm 2 ngày thì hạt gạo khô ban đầu trở thành dẻo và no nước. Bí quyết đặc biệt là sau khi ngâm xong thì bỏ muối hột sống (thành phần quan trọng để bún bớt bị chua trong quá trình làm mà lại có vị mặn giúp bún ăn ngon, đậm đà). Sau đó, cho gạo vào cối giã, gạn lọc thành bột khô. Sau khi nấu chín bột, người làm bún phải dùng tay đánh bột nhuyễn thành hồ, sau đó bỏ vào khuôn vặn. Sợi bột sau khi đi qua lỗ khuôn được nhúng ngay vào nồi nước đang sôi, sợi bún từ đó được thành hình. Bước cuối cùng là làm nguội nhanh sợi bún bằng nước lạnh.

Muốn bún không quá bở cũng không quá dai, người làm bún phải pha thêm bột lọc. Nghề bún không chỉ đòi hỏi ở người làm sức khoẻ mà còn đòi hỏi sự tinh tế trong cách pha chế. Tỷ lệ bột lọc cho vào trong bún không có công thức cụ thể mà đòi hỏi kinh nghiệm của người làm nghề.

Nghề làm bún Vân Cù được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ tôn vinh một nghề truyền thống. 

Nghề làm bún ở Vân Cù không chỉ đơn thuần là công việc sản xuất thực phẩm, mà sâu xa hơn, đó còn là linh hồn, ký ức và nét đặc trưng của văn hóa địa phương. Chính nhờ những giá trị độc đáo và ý nghĩa này, làng nghề bún Vân Cù đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức công nhận là Di sản Văn hóa phi Vật thể Quốc gia theo quyết định số 3979/QĐ-BVHTTDL ban hành ngày 10/12/2024.

Nghề làm bún Vân Cù được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ tôn vinh một nghề truyền thống, mà còn là sự ghi nhận những giá trị văn hóa của vùng đất này. Đây là vinh dự và cũng là trách nhiệm để nghề làm bún phát triển, thích nghi với cuộc sống hiện đại nhưng vẫn giữ được những giá trị truyền thống việc bảo tồn và phát triển di sản văn hóa từ các làng nghề truyền thống không chỉ là nhiệm vụ của riêng các nghệ nhân mà cần sự chung tay của cả cộng đồng.

Thanh Hương