[Kinh tế tuần hoàn] Góc nhìn từ khai thác khoáng sản chiến lược

TMO – Việt Nam có lợi thế nhất định về tài nguyên, nhưng thách thức lớn nằm ở công nghệ khai thác, chế biến sâu và kiểm soát môi trường. Công nghệ khai thác và chế biến trong nước vẫn còn khoảng cách so với yêu cầu của các ngành công nghiệp xanh hiện đại. 

Là một trong những loại khoáng sản chiến lược, đất hiếm giữ vai trò quan trọng trong các ngành công nghiệp như hợp kim và vật liệu tiên tiến, tấm pin mặt trời, pin xe điện, robot quân sự, thiết bị tự hành, máy bay không người lái và bán dẫn. Nhu cầu sử dụng vật liệu này dự kiến tăng mạnh trong thập kỷ tới, đặc biệt là nam châm đất hiếm (MagREO) được dự báo tăng trưởng gấp 5 lần vào năm 2040.

Cùng sự phát triển của công nghệ cao, năng lượng tái tạo và ôtô điện, đất hiếm trở thành hàng hóa đặc biệt có ảnh hưởng lớn tới quốc phòng, an ninh và ngoại giao, đòi hỏi cơ chế quản lý chặt chẽ. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Địa chất và Khoáng sản vừa được Quốc hội thông qua đã có riêng một chương về “Quản lý nhà nước về địa chất, khoáng sản đối với đất hiếm”. Mục tiêu là quản lý chặt chẽ từ điều tra, thăm dò, khai thác đến chế biến; khai thác hiệu quả loại khoáng sản chiến lược này, sớm đưa sản phẩm chế biến tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, tạo giá trị gia tăng cao cho phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời bảo đảm yêu cầu bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

(Ảnh minh họa)

Theo Luật, đất hiếm được xếp là khoáng sản chiến lược đặc biệt; mọi hoạt động thăm dò, khai thác, chế biến chỉ thực hiện khi được Nhà nước cho phép và không được xuất khẩu thô. Chỉ các tổ chức, doanh nghiệp được Nhà nước chỉ định hoặc cho phép mới được quyền thực hiện các hoạt động này. Chế biến sâu đất hiếm cần gắn với hình thành hệ sinh thái công nghiệp hiện đại nhằm nâng cao giá trị trong nước và bảo đảm tự chủ trong thực hiện Chiến lược quốc gia về đất hiếm. Nhà nước cũng xây dựng và quản lý thống nhất dữ liệu địa chất về đất hiếm; điều tiết hoạt động xuất nhập khẩu trong từng thời kỳ và duy trì chính sách dự trữ phù hợp.

Theo các chuyên gia, từ dấu mốc chính sách quan trọng này, vấn đề nhận diện và phát huy vai trò của các khoáng sản chiến lược đang được đặt ra rõ nét hơn trong bối cảnh Việt Nam theo đuổi mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Các loại khoáng sản chiến lược cho năng lượng xanh có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh thế giới đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng và giảm phát thải. Các chuyên gia nhận định, nhiều loại khoáng sản phục vụ công nghệ xanh hiện nay rất khó thay thế, trong khi nguồn cung tập trung ở một số quốc gia. Điều này khiến chuỗi cung ứng toàn cầu dễ bị tổn thương và cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Việt Nam có lợi thế nhất định về tài nguyên, nhưng thách thức lớn nằm ở công nghệ khai thác, chế biến sâu và kiểm soát môi trường. Công nghệ khai thác và chế biến trong nước vẫn còn khoảng cách so với yêu cầu của các ngành công nghiệp xanh hiện đại. Rủi ro môi trường, yêu cầu phục hồi sinh thái sau khai thác và áp lực cạnh tranh quốc tế cũng đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng, khoa học và bền vững hơn. Nếu chỉ dừng lại ở khai thác thô, giá trị gia tăng mang lại sẽ thấp và tiềm ẩn rủi ro về môi trường. Ngược lại, nếu đầu tư bài bản cho nghiên cứu, công nghệ và chế biến sâu, Việt Nam có thể tham gia vào các khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng khoáng sản cho năng lượng xanh.

Trong bối cảnh chuyển đổi xanh, khai thác khoáng sản không còn là câu chuyện “lấy tài nguyên đổi tăng trưởng” như trước đây. Thay vào đó, yêu cầu đặt ra là khai thác hiệu quả, tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và gắn với mô hình kinh tế tuần hoàn. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, giới khoa học và địa phương.

HẢI YẾN