[Chuyển đổi xanh, tuần hoàn] Lựa chọn mang tính định hướng hay yêu cầu bắt buộc?

TMO – Ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, suy thoái đất và nước tại các vùng sản xuất trọng điểm, rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng tại miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long cho thấy mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tuyến tính đã chạm giới hạn. Câu hỏi đặt ra, làm thế nào để bảo vệ nền tảng tăng trưởng?

Trong bối cảnh chi phí môi trường ngày càng lớn, kinh tế tuần hoàn được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược chuyển đổi xanh. Không chỉ dừng ở tái chế, kinh tế tuần hoàn hướng tới tối ưu hóa toàn bộ vòng đời tài nguyên: từ thiết kế sản phẩm, khai thác nguyên liệu, sản xuất, tiêu dùng đến thu hồi, tái sử dụng và tái tạo giá trị.

Theo Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, cách tiếp cận này cho phép giảm phụ thuộc vào tài nguyên nguyên sinh, giảm phát thải, đồng thời tạo ra các chuỗi giá trị mới dựa trên đổi mới công nghệ và quản trị. Quan trọng hơn, kinh tế tuần hoàn giúp tái thiết mối quan hệ giữa kinh tế và tự nhiên, chuyển từ khai thác sang phục hồi, từ tiêu dùng ngắn hạn sang giá trị dài hạn.

Hiện nay, hệ thống tài chính toàn cầu đang tái cấu trúc sâu sắc. Khung pháp lý rủi ro khí hậu đã xuất hiện tại 59 quốc gia, tăng 67% so với năm 2023. Khung pháp lý liên quan thiên nhiên tăng từ 8 lên 25 quốc gia trong 2 năm, phản ánh chuyển dịch trọng tâm từ carbon sang toàn bộ nền tảng sinh thái. Trong hơn một thập kỷ, thảo luận phát triển bền vững xoay quanh khử carbon, công nghiệp xanh, phân loại danh mục đầu tư xanh; giai đoạn hiện tại mở rộng sang quản trị rủi ro thiên nhiên, tích hợp vốn tự nhiên vào quyết định tài chính.

Khu vực đồng bằng sông Cửu Long chịu tác động mạnh từ biến đổi khí hậu. Ảnh minh họa.

Đối với Việt Nam, các chuyên gia cho rằng, đây vừa là áp lực hội nhập, vừa là cơ hội tái cấu trúc mô hình phát triển. Hệ thống ngân hàng, doanh nghiệp, cơ quan quản lý cần nhanh chóng thích ứng, đưa tiêu chí xanh và tuần hoàn vào chiến lược phát triển, bảo đảm năng lực cạnh tranh trong bối cảnh biến động toàn cầu gia tăng. Khi các thị trường lớn siết chặt tiêu chuẩn môi trường, doanh nghiệp Việt Nam chỉ có thể duy trì năng lực cạnh tranh nếu chủ động chuyển sang mô hình sản xuất xanh và tuần hoàn. Kinh tế tuần hoàn, vì vậy, không chỉ là yêu cầu nội tại mà còn là điều kiện để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải thúc đẩy chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn như một trụ cột phát triển dài hạn. Các thách thức môi trường và khí hậu đã bộc lộ rõ tính hệ thống, tác động trực tiếp tới ổn định kinh tế vĩ mô, an sinh xã hội và năng lực cạnh tranh quốc gia. Ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn, suy thoái đất và nước tại các vùng sản xuất trọng điểm, rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng tại miền Trung và Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tuyến tính đã chạm giới hạn. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh và tuần hoàn không còn là lựa chọn mang tính định hướng, mà là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ nền tảng tăng trưởng.

Theo các chuyên gia, cần tích hợp đầy đủ yếu tố vốn tự nhiên vào hệ thống hoạch định chính sách và tài chính quốc gia. Đất đai, nước, rừng, không khí cần được đo lường, theo dõi và phản ánh như các biến số kinh tế thực thụ. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về rủi ro khí hậu, suy thoái sinh thái và phát thải, gắn trực tiếp với hệ thống tín dụng, bảo hiểm và đầu tư công, sẽ giúp phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn. Khi thông tin về xâm nhập mặn, sụt lún, thiếu nước hay ô nhiễm được tích hợp vào đánh giá rủi ro, dòng vốn sẽ dịch chuyển từ khai thác ngắn hạn sang phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái, qua đó giảm thiểu tổn thất dài hạn cho ngân sách và khu vực tư nhân.

Cần tập trung vào triển khai thực chất kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp và công nghiệp. Trong nông nghiệp, phụ phẩm từ trồng trọt và thủy sản cần được coi là nguồn tài nguyên đầu vào cho năng lượng sinh khối, phân bón hữu cơ và vật liệu sinh học, giảm phát thải, nâng cao giá trị gia tăng cho khu vực nông thôn. Các mô hình canh tác tái sinh, sử dụng đất linh hoạt theo điều kiện sinh thái, giúp tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu và ổn định sinh kế cho người dân. Trong công nghiệp, phát triển ngành công nghiệp môi trường, tái chế chất thải thành năng lượng và vật liệu xây dựng sẽ giảm áp lực chôn lấp, giảm ô nhiễm và tạo ra chuỗi giá trị mới gắn với đổi mới công nghệ.

Cần vận hành hiệu quả thị trường carbon và các công cụ tài chính xanh, triển khai thị trường carbon theo lộ trình đã được phê duyệt gắn chặt với xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định đạt chuẩn quốc tế. Ngành nông nghiệp và lâm nghiệp có tiềm năng lớn trong cung ứng tín chỉ carbon thông qua bảo vệ rừng, trồng rừng, giảm phát thải trong sản xuất lúa nước. Khi người dân và doanh nghiệp có thể chuyển các lợi ích môi trường thành dòng thu nhập ổn định, động lực tham gia chuyển đổi xanh sẽ được củng cố. Song song, các chính sách tín dụng ưu đãi, hỗ trợ lãi suất cho dự án xanh và tuần hoàn cần được triển khai minh bạch, hướng đúng đối tượng, nhằm giảm chi phí vốn và rủi ro đầu tư.

Cần xử lý ô nhiễm môi trường nghiêm trọng tại các đô thị và lưu vực sông trọng điểm. Ô nhiễm ảnh hưởng tới xếp hạng tín nhiệm quốc gia, khả năng thu hút đầu tư và chất lượng nguồn nhân lực. Đầu tư phục hồi sông ngòi, cải thiện chất lượng không khí, phát triển hạ tầng xanh cần được nhìn nhận như đầu tư kinh tế với tỷ suất hoàn vốn dài hạn cao thông qua giảm chi phí y tế, tăng năng suất lao động và nâng cao hình ảnh quốc gia trong mắt nhà đầu tư quốc tế.

Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực chống chịu và thích ứng dựa vào tự nhiên. Đầu tư công và tư nhân cần ưu tiên các giải pháp thuận thiên, tận dụng chức năng phòng hộ của hệ sinh thái. Tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long, mở rộng không gian cho nước, phát triển mô hình sinh kế thích ứng như lúa - tôm, phục hồi rừng ngập mặn sẽ giúp giảm rủi ro thiên tai và chi phí bảo vệ hạ tầng cứng, bảo vệ môi trường và giảm gánh nặng tài chính dài hạn cho toàn bộ nền kinh tế vùng.

Với hệ thống chính sách đã được ban hành tương đối đồng bộ và cam kết mạnh mẽ về chuyển đổi xanh, Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến thách thức môi trường thành động lực phát triển mới. Khi các giải pháp trên được triển khai một cách nhất quán và gắn chặt với thị trường tài chính, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn sẽ trở thành nền tảng vững chắc cho tăng trưởng ổn định, tự cường và thịnh vượng trong dài hạn…/.

THANH BÌNH