Nghệ An bảo tồn các nguồn gen bản địa quý hiếm

TMO - Hiện nay nhiều nguồn gen quý hiếm ở Nghệ An đứng trước nguy cơ suy thoái, mai một và biến mất. Trước thực tế này, tỉnh Nghệ An triển khai đồng bộ các giải pháp để bảo tồn các nguồn gen bản địa trên địa bàn.

Nghệ An nằm ở trung tâm vùng Bắc Trung Bộ, nơi giao thoa giữa các vùng sinh thái đặc trưng của miền Bắc và miền Trung Việt Nam. Với địa hình trải dài từ đồng bằng ven biển đến vùng núi cao, sở hữu hệ thống sinh cảnh phong phú, điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đa dạng, là môi trường thuận lợi cho sự phát triển của hệ sinh thái tự nhiên và nông nghiệp.

Từ điều kiện tự nhiên đặc biệt đó, Nghệ An là nơi lưu giữ nguồn gen phong phú và độc đáo của nhiều giống cây trồng, vật nuôi bản địa quý hiếm, tạo ra các sản phầm đặc sản gắn liền với đời sống canh tác lâu đời của người dân địa phương. Các giống cây trồng như Cam Bù Sen, Cam Vinh, Bưởi hồng Quang Tiến, Trám đen Thanh Chương, Lạc cúc, Lúa nếp tím (Khẩu cẩm xằng)... góp phần phát triển kinh tế nông nghiệp ở địa phương. Nhiều nguồn gen đã phát triển thành sản phẩm OCOP, đặc sản vùng miền.

Giống trà hoa vàng được nhân rộng trồng tại nhiều địa phương. 

Ngoài ra, Nghệ An còn là nơi phân bố tự nhiên của nhiều loài cây dược liệu quý hiếm như: Sâm Puxailaileng, Đẳng sâm, Cát sâm, sâm Thổ Hào, Trà hoa vàng, Mú từn, Giảo cổ lam, Ba kích tím, Hà thủ ô đỏ, Quế Quỷ, Đương quy... Những nguồn gen này không chỉ có giá trị trong lĩnh vực y học cổ truyền, mà còn là cơ sở để phát triễn công nghiệp dược phẩm, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm – các lĩnh vực kinh tế đang có tốc độ tăng trưởng mạnh trên thị trường trong nước và quốc tế. 

Tuy nhiên, hiện nay nguồn gen quý hiếm ở Nghệ An vẫn đang chịu nhiều nguy cơ suy thoái, mai một và biến mất do nhiều nguyên nhân như: chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi thiếu định hướng bảo tồn; thay thế giống bản địa bằng giống ngoại nhập có năng suất cao nhưng kém bền vũng; khai thác quá mức mà không có kế hoạch phục hồi; tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu; xâm lấn sinh cảnh bởi phát triển hạ tầng và đô thị hóa;

Để đảm bảo tính liên tục, đẩy mạnh công tác bảo tồn và khai thác hiệu quả nguồn gen bản địa có giá trị, UBND tỉnh vừa phê duyệt “Đề án khung các nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen của tỉnh Nghệ An giai đoạn 2026- 2030”. Đề án cũng là căn cứ để xây dựng và lựa chọn các nhiệm vụ quỹ gen cho kế hoạch hàng năm nhằm bảo tồn, khai thác và phát triển bền vững nguồn gen, nguồn tài nguyên đặc sản, quý hiếm của Nghệ An.

Địa phương này hướng tới mục tiêu điều tra, đánh giá hiện trạng nguồn gen và bổ sung được 10 - 20 nguồn gen bản địa quý hiếm mới trên địa bàn tỉnh vào danh mục các loài cần bảo tồn. Xây dựng được các mô hình lưu giữ, bảo tồn an toàn các nguồn gen: cây nông - lâm nghiệp bản địa (10 - 12 nguồn gen), cây dược liệu (10 - 12 nguồn gen), vật nuôi (5 - 7 nguồn gen), thủy sản (5 - 7 nguồn gen) nấm lớn và vi sinh vật (3 5 nguồn gen).

Các sở, ngành, địa phương tăng cường phối hợp để triển khai hiệu quả nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen tại tỉnh. 

Đánh giá sơ bộ tất cả các nguồn gen được bảo tồn và đánh giá chi tiết, tư liệu hóa 12 - 15 nguồn gen làm cơ sở để nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phục vụ khai thác phát triển nguồn gen. Bổ sung và số hóa cơ sở dữ liệu về bảo tồn và khai thác nguồn gen cây nông - lâm nghiệp, cây dược liệu, vật nuôi, thủy sản, vi sinh vật bản địa, quý hiếm trên địa bàn tỉnh Nghệ An. Đầu tư xây dựng và hình thành được Công viên lưu giữ, bảo tồn, khai thác nguồn gen trong Trạm nghiên cứu và ươm tạo công nghệ cao tại xã Đông Hiếu. 

Trong đó, ngành chức năng thực hiện khảo sát nguồn gen theo vùng sinh thái, đánh giá hiện trạng nguồn gen cần được bảo tồn (sự xuất hiện, địa điểm và phạm vi phân bố, quy mô quần thể ...) của các giống cây trồng nông, lâm nghiệp, cây dược liệu, vật nuôi, các loài thủy sản bản địa có giá trị kinh tế, các loài hoang dã có quan hệ gần với giống vật nuổi, cây trồng, làm cơ sở để xuất hình thức bảo tồn, xây dựng mô hình bảo tồn và khai thác hiệu quả nguồn gen.

Điều tra, xác định được các nguồn gen mới, quý hiếm, nguy cấp để đề xuất đưa vào danh mục cần bảo tồn. Thu thập, lưu giữ nguồn gen mới của cây dược liệu, cây nông nghiệp, lâm nghiệp, vật nuôi, thủy sản và vi sinh vật; Xây dựng lý lịch giống cho các loại cây, con được bảo tồn về: nguồn gốc giống, các đặc tính sinh học, đặc điểm sinh trưởng, sinh sản, phát triển. Xây dựng và bổ sung thông tin nguồn gen vào cơ sở dữ liệu, số hóa dữ liệu về nguồn gen nông, lâm, ngư nghiệp, dược liệu, vi sinh vật bản địa của Nghệ An.

Cập nhật kiến thức bản địa về lưu giữ, bảo tồn và khai thác nguồn gen. Xuất bản các thông tin ở các dạng báo cáo, bài báo khoa học, bản tin đăng tải trên các tạp chí, trang web. Trên cơ sở kết quả của công tác bảo tồn và đánh giá nguồn gen, phát hiện các nguồn gen có tiềm năng để đề xuất và thực hiện các nhiệm vụ khai thác phát triển nguồn gen, phục vụ sản xuất, tạo các sản phẩm hàng hóa theo chuỗi giá trị, góp phần phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương.

Trong giai đoạn 2026-2030, tỉnh tập trung đầu tư xây dựng và đưa vào sử dụng Công viên lưu giữ, bảo tồn, khai thác nguồn gen tại Trạm nghiên cứu và ươm tạo công nghệ cao, thuộc Trung tâm ứng dụng tiến bộ kho học và công nghệ, tại xã Đông Hiếu. Công viên sẽ được đầu tư trang thiết bị, phòng lưu giữ, bảo quản mẫu, vườn ươm nhân giống. Ứng dụng công nghệ cao, công nghệ sinh học kết hợp với tri thức bản địa để lưu giữ, bảo tồn nguồn gen nông lâm nghiệp, cây dược liệu quý hiếm có giá trị của Nghệ An.

Công viên cũng là địa điểm nghiên cứu, giáo dục về đa dạng sinh học, giới thiệu và kết nối với doanh nghiệp để khai thác phát triển và thương mại hóa các sản phẩm từ nguồn gen. Sự ra đời của Công viên sẽ góp phần nâng cao chất lượng và số lượng các nguồn gen bản địa quý hiếm của tỉnh được bảo tồn và khai thác, phục vụ phát triển bền vũng kinh tế - xã hội của tỉnh.../.

Hồng Mai